Mục 1 — Đại cương hồi sức · Tiếp cận theo tình huống tại giường
DC-TH-05
Giảm oxy máu đột ngột ở bệnh nhân đang thở máy (DOPE)
Xử trí giảm oxy máu đột ngột khi thở máy theo DOPE: tuột lệch ống, tắc ống, tràn khí màng phổi, hỏng thiết bị, auto-PEEP, rồi tìm nguyên nhân tại phổi và tim.
Tóm tắt điểm chính
- Giảm oxy máu đột ngột ở bệnh nhân thở máy: loại trừ ngay bốn nguyên nhân cơ học theo DOPE — tuột lệch ống, tắc ống, tràn khí màng phổi, hỏng thiết bị — rồi mới nghĩ tới bệnh phổi tiến triển.
- Bệnh nhân nguy kịch: tách khỏi máy, bóp bóng với oxy 100% và cảm nhận độ nặng tay khi bóp; nếu bóp bóng cải thiện thì vấn đề nằm ở máy hoặc dây máy.
- Capnography mất sóng là tuột ống hoặc tắc ống hoàn toàn cho tới khi chứng minh ngược lại; dùng capnography liên tục ở mọi bệnh nhân có ống.
- Luồn ống hút đờm qua ống nội khí quản: không luồn được là tắc ống, phải xử trí ngay hoặc thay ống.
- Siêu âm phổi tại giường: còn trượt màng phổi hoặc có đường B ở một điểm là loại trừ tràn khí màng phổi ở điểm đó; thấy điểm phổi là khẳng định.
- Tụt huyết áp kèm áp lực đường thở cao ở bệnh nhân hen hoặc bệnh phổi tắc nghẽn: nghĩ tới auto-PEEP, tách máy cho thở ra rồi giảm tần số thở.
- Sau khi loại trừ nguyên nhân cơ học, tìm nguyên nhân tại phổi và tim: xẹp phổi, phù phổi, viêm phổi, thuyên tắc phổi, ARDS tiến triển.
01Dấu hiệu đe dọa tính mạng
SpO2 tụt nhanh ở bệnh nhân đang thở máy là một trong những cấp cứu thường gặp nhất trong ca trực ICU. Bệnh nhân đã mất khả năng tự bảo vệ đường thở, nên mọi sự cố ở ống nội khí quản, dây máy hay máy thở đều có thể gây ngừng tim trong vài phút. Dự án kiểm định quốc gia lần thứ tư (NAP4) ở Anh cho thấy biến cố đường thở ở ICU thường kết thúc bằng tử vong hoặc tổn thương não, nhiều ca liên quan tới tuột lệch ống nội khí quản hoặc canuyn mở khí quản, và việc không dùng capnography góp phần vào hơn 70% số ca tử vong liên quan đường thở ở ICU [1].
Cách nhớ DOPE gom bốn nguyên nhân cơ học phải loại trừ đầu tiên. Bảng dưới đây bổ sung thêm auto-PEEP (chữ S — stacking, chồng nhịp), vì đây là nguyên nhân hay bị bỏ sót ở bệnh nhân hen và bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính.
| Nguyên nhân | Dấu hiệu gợi ý tại giường | Hành động ngay |
|---|---|---|
| D — Tuột hoặc lệch ống (displacement) | Mất sóng capnography, nghe tiếng thoát khí ở miệng, thể tích thở ra giảm, ống sâu vào phế quản gốc phải làm mất rì rào phổi trái | Kiểm tra vạch ống ở cung răng, soi thanh quản, đặt lại ống |
| O — Tắc ống (obstruction) | Áp lực đỉnh tăng vọt, bóp bóng nặng tay, không luồn được ống hút đờm, cắn ống | Hút đờm, cho cắn canuyn, thay ống nếu không thông |
| P — Tràn khí màng phổi (pneumothorax) | Áp lực đỉnh và bình nguyên cùng tăng, mất rì rào một bên, tụt huyết áp, mất trượt màng phổi | Chọc kim giảm áp, dẫn lưu màng phổi |
| E — Hỏng thiết bị (equipment) | Báo động mất nguồn, mất oxy, tuột dây, rò rỉ ở bộ làm ẩm hay bình hút | Tách máy, bóp bóng nối trực tiếp với nguồn oxy |
| S — Auto-PEEP (stacking) | Lưu lượng thở ra không về 0, tụt huyết áp, lồng ngực căng phồng, hen hoặc bệnh phổi tắc nghẽn | Tách máy cho thở ra 20–30 giây, giảm tần số và thể tích khí lưu thông |
02Ổn định ngay
Ổn định đi theo nguyên tắc "tách máy, bóp bóng, cảm nhận". Hướng dẫn của Hội Đường thở khó (DAS) về đặt nội khí quản ở bệnh nhân nặng nhấn mạnh capnography liên tục là bằng chứng ống nằm trong khí quản: không có sóng capnography thì ống nằm sai chỗ cho tới khi chứng minh ngược lại [2].
- Gọi hỗ trợ và tăng FiO2 lên 1,0 ngay. Việc này mua thêm thời gian trong lúc tìm nguyên nhân.
- Nhìn sóng capnography. Mất sóng hoàn toàn là tuột ống, tắc ống hoàn toàn hoặc ngừng tuần hoàn. Sóng vẫn còn với giá trị bình thường gợi ý ống đúng vị trí và có tưới máu phổi.
- Tách khỏi máy, bóp bóng có van PEEP với oxy 100%. Bóp chậm, khoảng 10–12 lần/phút, để tránh chồng nhịp.
- Cảm nhận khi bóp. Bóp nhẹ tay và SpO2 tăng: vấn đề nằm ở máy, dây máy hoặc cài đặt. Bóp nặng tay: tắc ống, co thắt phế quản, tràn khí màng phổi, hoặc auto-PEEP nặng.
- Bệnh nhân hen hoặc bệnh phổi tắc nghẽn có tụt huyết áp: ngừng bóp 20–30 giây, ấn nhẹ lồng ngực cho khí thoát ra. Pepe và Marini mô tả auto-PEEP có thể làm giảm nặng cung lượng tim và cải thiện ngay khi ngắt máy cho thở ra [3].
- Luồn ống hút đờm qua ống nội khí quản. Ống hút đi qua dễ dàng thì lòng ống thông. Không qua được thì xả bóng chèn, hút lại; vẫn không thông thì thay ống.
Đặt lại nội khí quản trong tình huống này rất nguy hiểm. Nghiên cứu INTUBE ghi nhận giảm oxy máu nặng (SpO2 dưới 80%) ở 9,3% lần đặt ống của bệnh nhân nặng [4]. Chuẩn bị sẵn đường thở thay thế và người đặt ống có kinh nghiệm nhất trước khi rút ống cũ.
03Khám có trọng tâm
Sau khi bệnh nhân tạm ổn định bằng bóp bóng, khám có hệ thống từ miệng tới máy thở rồi tới bệnh nhân. Thứ tự này đi theo đường đi của khí: ống, phổi, rồi tim.
Ống nội khí quản. Đọc vạch ống ở cung răng và so với số ghi trong hồ sơ. Lệch 2–3 cm đã đủ làm đầu ống lên thanh môn hoặc xuống phế quản gốc. Nghe tiếng thoát khí ở miệng gợi ý ống tụt lên hoặc bóng chèn xẹp. Kiểm tra áp lực bóng chèn và tìm vết cắn ống.
Lồng ngực. Nhìn hai bên lồng ngực di động có đều không. Nghe phổi ở cả hai nách, không chỉ phía trước. Mất rì rào bên trái kèm phổi phải thông khí tốt gợi ý ống vào phế quản gốc phải (Hình 1). Mất rì rào một bên kèm tụt huyết áp và tĩnh mạch cổ nổi gợi ý tràn khí màng phổi áp lực. Ran rít lan tỏa gợi ý co thắt phế quản.

Máy thở và dây máy. Nhìn áp lực đỉnh, thể tích thở ra, sóng lưu lượng. Tìm nước đọng trong dây, dây gập, bộ lọc ướt, bộ làm ẩm bị tắc. Bảng dưới đây ghép dấu hiệu trên máy thở với hướng chẩn đoán.
| Dấu hiệu trên máy thở | Hướng tới |
|---|---|
| Áp lực đỉnh tăng, áp lực bình nguyên không đổi | Tắc ống, đờm, co thắt phế quản, cắn ống |
| Áp lực đỉnh và bình nguyên cùng tăng | Tràn khí màng phổi, ống vào phế quản gốc, xẹp phổi, phù phổi, tăng áp lực ổ bụng |
| Thể tích thở ra thấp hơn thể tích hít vào | Rò khí ở bóng chèn, dây máy hoặc dẫn lưu màng phổi |
| Lưu lượng thở ra không về 0 trước nhịp tiếp theo | Auto-PEEP |
| Áp lực và thể tích bình thường, SpO2 vẫn tụt | Thuyên tắc phổi, giảm cung lượng tim, tụt FiO2 thực tế, đầu dò SpO2 sai |
Chi tiết cách đọc từng báo động ở DC-TH-06.
04Chẩn đoán phân biệt
Sau khi loại trừ các nguyên nhân cơ học, chia nguyên nhân giảm oxy máu ở bệnh nhân thở máy thành ba nhóm: ống và máy, phổi và màng phổi, tim và mạch máu phổi. Hình 2 cho thấy dấu ấn trên ba đường cong áp lực, lưu lượng và thể tích của bốn tình huống hay gặp; đọc cùng lúc ba đường cong giúp tách các nguyên nhân có biểu hiện giống nhau.

Trình tự suy luận gồm năm bước:
- Loại trừ sai số đo. Đầu dò SpO2 lỏng, bệnh nhân lạnh đầu chi, sóng SpO2 xấu. Đối chiếu bằng khí máu động mạch.
- Loại trừ DOPE và auto-PEEP theo phần trên.
- Tìm nguyên nhân tại phổi xuất hiện nhanh: xẹp phổi do nút đờm, viêm phổi hít, phù phổi, tràn dịch màng phổi lớn. Xẹp phổi do nút đờm thường xảy ra sau xoay trở hoặc hút đờm không hiệu quả.
- Tìm nguyên nhân tại tim và mạch máu phổi: thuyên tắc phổi, phù phổi do thiếu máu cơ tim, giảm cung lượng tim làm tăng shunt trong phổi.
- Nghĩ tới bệnh nền tiến triển: ARDS nặng lên, viêm phổi bệnh viện mới. Định nghĩa toàn cầu ARDS năm 2024 yêu cầu tổn thương hai bên khởi phát cấp, không giải thích được hoàn toàn bằng suy tim hay quá tải dịch [5].
Bất đồng bộ giữa bệnh nhân và máy thở cũng làm giảm oxy hóa và tăng công thở. Một nghiên cứu ghi nhận chỉ số bất đồng bộ trên 10% đi kèm tử vong ICU và tử vong trong viện cao hơn [6]. Xem HH-TM-13.
TOOL-PFTỷ lệ PaO2/FiO2 và SpO2/FiO2Đánh giá mức giảm oxy máu và phân độ ARDS theo Berlin; S/F dùng khi chưa có khí máu.Mở công cụ →05Cận lâm sàng
Làm ngay tại giường (trong vài phút):
- Capnography: mất sóng là tuột ống hoặc tắc ống hoàn toàn; CO2 cuối thì thở ra tụt đột ngột kèm tụt huyết áp gợi ý giảm cung lượng tim nặng hoặc thuyên tắc phổi lớn.
- Siêu âm phổi: khuyến cáo quốc tế về siêu âm phổi tại giường xác định rằng còn trượt màng phổi, có đường B hoặc có mạch phổi tại một điểm là loại trừ tràn khí màng phổi tại điểm đó; điểm phổi — nơi chuyển tiếp giữa vùng có trượt và vùng mất trượt màng phổi — là dấu hiệu đặc hiệu của tràn khí màng phổi [7]. Hình 3 là ví dụ điểm phổi.

- Siêu âm phổi theo quy trình BLUE: nhiều đường B hai bên gợi ý phù phổi; đông đặc vùng sau dưới gợi ý xẹp phổi hoặc viêm phổi; hồ sơ A kèm huyết khối tĩnh mạch sâu gợi ý thuyên tắc phổi [8].
- Siêu âm tim tập trung: thất phải giãn gợi ý thuyên tắc phổi; thất trái giảm động gợi ý phù phổi do tim; tràn dịch màng tim.
- Khí máu động mạch: xác nhận mức giảm oxy máu, đánh giá PaCO2 và pH. Đọc theo DC-DG-03.
Làm sau khi bệnh nhân tạm ổn định: X quang ngực tại giường để kiểm tra vị trí ống, catheter, ống dẫn lưu và tổn thương phổi; điện tim; troponin; CT mạch phổi khi nghi thuyên tắc phổi và bệnh nhân đủ ổn định để vận chuyển.
06Xử trí ban đầu
Xử trí theo nguyên nhân tìm được, theo thứ tự ưu tiên dưới đây.
Tuột hoặc lệch ống. Ống tụt lên thanh môn: không cố đẩy ống vào mù. Xả bóng chèn, soi thanh quản trực tiếp hoặc dùng đèn soi có camera để đẩy lại dưới tầm nhìn, hoặc đặt lại ống. Ống vào phế quản gốc: xả bóng chèn, rút ống ra từng 1–2 cm tới khi nghe rì rào hai bên, cố định lại và ghi vạch mới vào hồ sơ. Canuyn mở khí quản tuột trong tuần đầu: đường mở chưa thành đường hầm, nên trên thực hành thường ưu tiên đặt nội khí quản qua miệng thay vì cố đặt lại canuyn mù.
Tắc ống. Hút đờm với ống hút cỡ phù hợp. Đờm đặc: làm ẩm, nhỏ nước muối sinh lý rồi hút lại. Bệnh nhân cắn ống: cho canuyn miệng hầu và tăng an thần. Không thông được: thay ống theo kế hoạch đường thở khó, có người đặt ống kinh nghiệm [2].
Tràn khí màng phổi. Có tụt huyết áp hoặc ngừng tuần hoàn: chọc kim giảm áp ngay rồi đặt dẫn lưu màng phổi. Huyết động ổn định: đặt dẫn lưu màng phổi. Bệnh nhân thở máy áp lực dương có tràn khí màng phổi cần dẫn lưu vì khí tiếp tục bị đẩy vào khoang màng phổi. Xem HH-BL-10.
Hỏng thiết bị. Tiếp tục bóp bóng với nguồn oxy riêng, thay máy thở hoặc dây máy, kiểm tra nguồn oxy trung tâm và nguồn điện.
Auto-PEEP. Hình 4 giải thích vì sao auto-PEEP không hiện trên đồng hồ áp lực lúc bình thường: khí vẫn còn chảy ra cuối thì thở ra nên áp lực phế nang cao hơn áp lực đo ở đầu ống. Xử trí: giảm tần số thở, giảm thể tích khí lưu thông, tăng lưu lượng hít vào để kéo dài thời gian thở ra, điều trị co thắt phế quản [3]. Xem HH-TM-10.

Nguyên nhân tại phổi và tim. Xẹp phổi do nút đờm: hút đờm, vật lý trị liệu, nội soi phế quản nếu xẹp cả thùy. Phù phổi: lợi tiểu, tăng PEEP. Thuyên tắc phổi: chống đông, cân nhắc tái tưới máu (TH-TM-06). ARDS nặng lên: hướng dẫn ESICM 2023 khuyến cáo thông khí nằm sấp ở bệnh nhân ARDS trung bình–nặng [9]; hướng dẫn ATS 2024 bổ sung khuyến cáo dùng corticoid, cân nhắc giãn cơ sớm trong ARDS nặng và ECMO tĩnh mạch–tĩnh mạch ở bệnh nhân chọn lọc [10]. Xem HH-NC-14.
Phòng ngừa tái diễn. Phần lớn sự cố cơ học xảy ra quanh các thao tác chăm sóc thường ngày: xoay trở, thay ga giường, vận chuyển đi chụp, hút đờm, vệ sinh răng miệng. Vài biện pháp đơn giản làm giảm nguy cơ:
- Một người giữ ống và dây máy trong suốt lúc xoay trở; tháo dây máy khỏi giá đỡ trước khi lật bệnh nhân.
- Cố định ống bằng dây hoặc dụng cụ chuyên dụng, kiểm tra vạch ống và áp lực bóng chèn mỗi ca.
- Hút đờm theo nhu cầu, tăng PEEP tạm thời hoặc huy động nhẹ sau khi hút đờm ở bệnh nhân dễ xẹp phổi.
- Đánh giá mức an thần trước khi thao tác; bệnh nhân kích thích chống máy có nguy cơ tự rút ống cao hơn.
- Trước mỗi lần vận chuyển, kiểm tra bình oxy, pin máy thở vận chuyển, túi bóp bóng và capnography.
Sau mỗi sự cố, ghi lại nguyên nhân, thời điểm và cách xử trí vào hồ sơ. Những sự cố lặp lại ở cùng một khâu là dữ liệu để khoa sửa quy trình chăm sóc.
07Khi nào gọi hỗ trợ
Giảm oxy máu đột ngột ở bệnh nhân thở máy cần ít nhất hai người: một người bóp bóng và theo dõi, một người tìm và xử trí nguyên nhân.
Gọi bác sĩ chính hoặc trưởng tua ngay khi:
- SpO2 dưới 85% không cải thiện sau khi bóp bóng với oxy 100% trong 1–2 phút.
- Nghi tuột ống, tắc ống cần thay ống, hoặc canuyn mở khí quản tuột.
- Mất sóng capnography mà không giải thích được ngay.
- Tràn khí màng phổi cần chọc kim hoặc dẫn lưu.
- Tụt huyết áp hoặc nhịp chậm đi kèm giảm oxy máu.
- Nghi ARDS nặng lên cần nằm sấp hoặc hội chẩn ECMO.
Hội chẩn chuyên khoa khi:
- Gây mê hoặc tai mũi họng: đường thở khó cần thay ống, canuyn mở khí quản tuột không đặt lại được.
- Hô hấp can thiệp: xẹp phổi cả thùy do nút đờm cần nội soi phế quản.
- Ngoại lồng ngực: rò khí kéo dài sau dẫn lưu màng phổi.
08Tình huống minh họa
Bệnh nhân nam 45 tuổi, thở máy ngày thứ 3 vì viêm phổi nặng, đang thở kiểm soát thể tích với thể tích khí lưu thông 420 mL, PEEP 10 cmH2O, FiO2 0,5, SpO2 95%. Điều dưỡng vừa xoay trở bệnh nhân để thay ga giường thì báo động SpO2 84% và áp lực cao.
Phút 0–2. Bác sĩ trực tăng FiO2 lên 1,0. Sóng capnography vẫn còn, CO2 cuối thì thở ra 38 mmHg. Tách máy, bóp bóng có van PEEP: bóp nặng tay hơn bình thường, SpO2 lên 88%.
Phút 2–5. Vạch ống ở cung răng là 25 cm, trong hồ sơ ghi 22 cm. Nghe phổi trái mất rì rào, phổi phải thông khí tốt. Siêu âm: còn trượt màng phổi bên phải; bên trái không thấy trượt màng phổi nhưng có mạch phổi, không thấy điểm phổi. Kết luận: ống vào sâu phế quản gốc phải sau khi xoay trở.
Phút 5–10. Xả bóng chèn, rút ống ra 3 cm về mốc 22 cm, bơm lại bóng chèn với áp lực 25 cmH2O. Rì rào phổi trái trở lại, áp lực đỉnh giảm từ 38 về 27 cmH2O. Nối lại máy thở, SpO2 lên 94% với FiO2 0,6.
Phút 10–30. X quang ngực xác nhận đầu ống nằm giữa khí quản. Cố định lại ống, ghi vạch 22 cm vào bảng theo dõi đầu giường, giảm dần FiO2 về 0,5. Bác sĩ ghi nhận sự cố và nhắc điều dưỡng giữ ống khi xoay trở.
09Công cụ liên quan
10Bài liên quan
- DC-TH-06 — Báo động máy thở: áp lực cao, áp lực thấp, thể tích thấp
- DC-TH-02 — Suy hô hấp cấp — tiếp cận tại giường
- HH-DT-04 — Chăm sóc ống nội khí quản — cố định, áp lực cuff, hút đờm
- HH-BL-10 — Tràn khí màng phổi ở bệnh nhân thở máy
- HH-TM-10 — Auto-PEEP và bẫy khí — phát hiện, xử trí
- HH-NC-14 — Giảm oxy máu kháng trị — bậc thang cứu vãn trước ECMO
11Tài liệu tham khảo
- Cook TM, Woodall N, Harper J, Benger J. Major complications of airway management in the UK: results of the Fourth National Audit Project of the Royal College of Anaesthetists and the Difficult Airway Society. Part 2: intensive care and emergency departments. Br J Anaesth. 2011;106(5):632-642. doi:10.1093/bja/aer059
- Higgs A, McGrath BA, Goddard C, Rangasami J, Suntharalingam G, Gale R, et al. Guidelines for the management of tracheal intubation in critically ill adults. Br J Anaesth. 2018;120(2):323-352. doi:10.1016/j.bja.2017.10.021
- Pepe PE, Marini JJ. Occult positive end-expiratory pressure in mechanically ventilated patients with airflow obstruction: the auto-PEEP effect. Am Rev Respir Dis. 1982;126(1):166-170. doi:10.1164/arrd.1982.126.1.166
- Russotto V, Myatra SN, Laffey JG, Tassistro E, Antolini L, Bauer P, et al. Intubation Practices and Adverse Peri-intubation Events in Critically Ill Patients From 29 Countries. JAMA. 2021;325(12):1164-1172. doi:10.1001/jama.2021.1727
- Matthay MA, Arabi Y, Arroliga AC, Bernard G, Bersten AD, Brochard LJ, et al. A New Global Definition of Acute Respiratory Distress Syndrome. Am J Respir Crit Care Med. 2024;209(1):37-47. doi:10.1164/rccm.202303-0558WS
- Blanch L, Villagra A, Sales B, Montanya J, Lucangelo U, Luján M, et al. Asynchronies during mechanical ventilation are associated with mortality. Intensive Care Med. 2015;41(4):633-641. doi:10.1007/s00134-015-3692-6
- Volpicelli G, Elbarbary M, Blaivas M, Lichtenstein DA, Mathis G, Kirkpatrick AW, et al. International evidence-based recommendations for point-of-care lung ultrasound. Intensive Care Med. 2012;38(4):577-591. doi:10.1007/s00134-012-2513-4
- Lichtenstein DA, Mezière GA. Relevance of Lung Ultrasound in the Diagnosis of Acute Respiratory Failure: The BLUE Protocol. Chest. 2008;134(1):117-125. doi:10.1378/chest.07-2800
- Grasselli G, Calfee CS, Camporota L, Poole D, Amato MBP, Antonelli M, et al. ESICM guidelines on acute respiratory distress syndrome: definition, phenotyping and respiratory support strategies. Intensive Care Med. 2023;49(7):727-759. doi:10.1007/s00134-023-07050-7
- Qadir N, Sahetya S, Munshi L, Summers C, Abrams D, Beitler J, et al. An Update on Management of Adult Patients with Acute Respiratory Distress Syndrome: An Official American Thoracic Society Clinical Practice Guideline. Am J Respir Crit Care Med. 2024;209(1):24-36. doi:10.1164/rccm.202311-2011ST
Nhật ký thay đổi
- 20/11/2026 — Bản thảo đầu tiên