Ngộ độc carbon monoxide
Định nghĩa và tổng quan
Carbon monoxide (CO) là khí không màu, không mùi sinh ra khi cháy không hoàn toàn. CO gây thiếu oxy mô và độc tế bào; triệu chứng không đặc hiệu nên dễ nhầm cúm, đau nửa đầu, ngộ độc thức ăn hoặc bệnh tim. Nhiều người trong cùng không gian có đau đầu/buồn nôn là dấu dịch tễ quan trọng [1].
Dịch tễ, nguyên nhân và yếu tố nguy cơ
Nguồn thường gặp: máy phát điện, bếp than, động cơ, thiết bị đốt nhiên liệu trong không gian kín và hỏa hoạn. Thai phụ, trẻ nhỏ, người cao tuổi, thiếu máu và bệnh tim/phổi dễ tổn thương hơn. Trong hỏa hoạn kín, phải nghĩ đồng nhiễm cyanide và tổn thương hít.
Sinh lý bệnh
CO gắn hemoglobin với ái lực cao, giảm vận chuyển oxy và làm lệch trái đường cong phân ly; đồng thời gắn myoglobin và cytochrome, gây độc tim và ty thể. Thai nhi thải CO chậm hơn mẹ. Tổn thương viêm–oxy hóa có thể gây di chứng thần kinh muộn sau giai đoạn hồi phục.
Biểu hiện lâm sàng và red flags
Đau đầu, chóng mặt, yếu, buồn nôn, nôn, đau ngực và lú lẫn là thường gặp. Nặng có ngất, co giật, thiếu máu cơ tim, loạn nhịp, toan, phù phổi hoặc hôn mê. Da đỏ anh đào hiếm và không nên chờ đợi.
Red flags: mất ý thức dù thoáng qua; dấu thần kinh khu trú/rối loạn nhận thức; đau ngực, ECG/troponin bất thường; toan nặng; co giật; COHb > 25–30%; thai kỳ; hoặc phơi nhiễm hỏa hoạn kín [1].
Chẩn đoán
Đưa người bệnh khỏi nguồn mà không gây nguy hiểm cho người cứu và cho oxy ngay. Xác nhận bằng carboxyhemoglobin (COHb) trên co-oximetry máu động mạch hoặc tĩnh mạch. Pulse oximetry thông thường có thể đọc bình thường giả; PaO₂ cũng có thể bình thường. COHb giảm nhanh sau rời nguồn/oxy nên mức thấp không loại trừ nếu lấy muộn; mức COHb tương quan kém với mức độ và tiên lượng [1].
Khám thần kinh nhận thức, ECG và troponin ở ca vừa–nặng; thử thai ở người có khả năng mang thai. Khí máu/lactate, X-quang ngực và hình ảnh não theo biểu hiện. Phân biệt ngộ độc cyanide, methemoglobin, sepsis, đột quỵ và chất an thần.
Điều trị
- Oxy 100% ngay: qua mask không thở lại lưu lượng cao; đặt nội khí quản nếu cần. CDC khuyến nghị tiếp tục đến hết triệu chứng, thường khoảng 4–5 giờ, kèm khám thần kinh nối tiếp [1].
- Oxy cao áp (HBO): trao đổi sớm với trung tâm HBO khi COHb > 25–30%, tổn thương tim, toan nặng, mất ý thức, khiếm khuyết thần kinh hoặc test tâm thần kinh bất thường. Quyết định dựa vào toàn cảnh chứ không chỉ COHb [1].
- Thai kỳ: CDC coi HBO là lựa chọn ưu tiên ngay cả khi người mẹ biểu hiện ít nặng hơn, do nguy cơ thai; cần hội chẩn sản khoa và HBO khẩn [1].
- Điều trị co giật, loạn nhịp, thiếu máu cơ tim, sốc và tổn thương hít. Hỏa hoạn kín kèm sốc/toan lactate rất cao cần xử trí cyanide theo quy trình.
Theo dõi và tiên lượng
Theo dõi tri giác, ECG, troponin, khí máu và triệu chứng cho đến ổn định. Tổn thương tim trong ngộ độc nặng liên quan nguy cơ tử vong dài hạn [1]. Mọi người xuất viện phải được cảnh báo hội chứng thần kinh muộn: giảm trí nhớ, thay đổi hành vi, rối loạn dáng đi hoặc tiểu không tự chủ trong vài ngày–tuần; CDC đề nghị tái khám y khoa và thần kinh sau 2 tuần [1].
Khi nào cần chuyển chuyên khoa hoặc nhập viện
Nhập viện khi mất ý thức, dấu thần kinh/tim, toan, thai kỳ, triệu chứng dai dẳng hoặc phơi nhiễm nặng. Chuyển ICU/HBO khi có red flags. Báo cơ quan an toàn/y tế công cộng khi nhiều nạn nhân hoặc nguồn CO còn nguy hiểm; không cho trở lại hiện trường trước khi được xác nhận an toàn.
Các điểm thực hành quan trọng
- CO không màu, không mùi; hỏi về nguồn đốt và người cùng nhà.
- Pulse oximetry bình thường không loại trừ CO.
- Cho oxy 100% ngay, không chờ COHb.
- COHb lấy muộn có thể thấp và không phản ánh mức nặng.
- Chỉ định HBO dựa vào thần kinh, tim, toan, mất ý thức, thai kỳ và COHb.
- Hỏa hoạn kín phải nghĩ thêm cyanide/tổn thương hít.
- Hẹn đánh giá thần kinh sau khoảng 2 tuần và cảnh báo di chứng muộn.
Tài liệu tham khảo
- Centers for Disease Control and Prevention. Clinical Guidance for Carbon Monoxide Poisoning Following Disasters and Severe Weather. Updated July 8, 2024. https://www.cdc.gov/carbon-monoxide/hcp/clinical-guidance/index.html